Funmilayo Ransome-Kuti, Nijeryalı bir eğitimci, siyasi kampanyacı, oy hakkı savunucusu, kadın hakları aktivisti ve sosyal reformcuydu. 25 Ekim 1900’de, o dönem İngiliz himayesinde olan Güney Nijerya’da, Ogun Eyaleti sınırları içinde yer alan Abeokuta’da doğdu.
O dönemde kız çocuklarının okutulması geleneği olmamasına rağmen ailesi hem onun hem de erkek kardeşlerinin eğitimini önemsiyordu. Böylece okula gönderilen ilk kızlardan biri oldu. Okulda maruz kaldığı ırkçı ayrımcılığa tepki olarak, Hıristiyan adı Frances yerine kendi kültüründen gelen, kısaltılmış Yoruba adı Funmilayo’yu kullanmaya karar verdi. Eğitimini tamamlayınca Abeokuta’ya dönerek öğretmen olarak çalışmaya başladı. 20 Ocak 1925’te, rahip olan İsrael ile evlendi. Evlilikleri İsrael’in ölümüne kadar, eşitlik duygusu ve derin bir karşılıklı saygı temelinde otuz yıl süren çiftin biri kız olmak üzere dört çocukları vardı. 1935 ve 1936 yılları arasında İsrael- Funmilayo çifti İngiltere’den ikinci el bir araba satın alıp kendilerine gönderilmesini sağladılar. Funmilayo Ransome-Kuti, Abeokuta’da araba kullanan ilk kadın oldu.
Kadınlar birliği kulübü’nde rol oynadı
Evlendikten sonra öğretmenliği bırakan Funmilayo Ransome-Kuti çok geçmeden yeni projeler geliştirmeye başladı. 1928’de Nijerya’nın ilk okul öncesi sınıflarından birini kurdu. Yanısıra seçkin ailelerin genç kadınlarını kendilerini geliştirmeye teşvik eden bir kulüp kurdu ve okuma-yazma bilmeyen kadınlar için dersler düzenledi. 1932’de kurulmasına yardımcı olduğu kulüp, hayır işlerine odaklanmanın yanısıra dikiş, yemek hizmetleri ve yetişkin eğitimi dersleri de verdi. İlk üyeleri ağırlıkta orta sınıftan Hıristiyan, Batı eğitimli kadınlardı. 1940’larda kulüp daha politik bir karakter kazandı ve pazar kadınları için okuryazarlık atölyeleri düzenlemeye başladı. Aynı zamanda Nijeryalı birçok kadının karşılaştığı sosyal ve politik eşitsizlikler konusunda bir bilgi birikimi oluştu. Kulüp 1944’te yerel yetkililerin sahte gerekçelerle pazar kadınlarından pirinç almasını engellemek için başarılı bir kampanya yürüterek onların haklarını savundu. 1946’da Abeokuta Kadınlar Birliği (AWU) adını alan kulüp tüm kadınlara kapısını açtı. Funmilayo Ransome-Kuti’nin başkanlığında, piyasa kadınlarına uygulanan haksız fiyat kontrolleri ve vergilerle mücadeleyi temel aldı. AWU zamanla 20 bin üyeli ve 100 bine varan destekçisi olan bir örgütlenmeye dönüştü. Kadınları birleştirmek ve sınıf çatışmasından kaçınmak için Funmilayo Ransome-Kuti ve diğer resmi üyeler sendika toplantıları ve etkinliklerde yerel Yoruba dilini konuşup Yoruba kıyafetleri giyiyorlardı. Abeokuta’da gelir ve su kullanımı için alınan düzenli vergilerin yanısıra, pazar kadınları özel bir vergi de ödemek zorunda bırakılıyorlardı. Funmilayo Ransome-Kuti kadınlara vergi konulmasına karşı AWU’nun eylemlerine liderlik etti. Bu ilk siyasi eylemliliğiydi. Gazetelerle iletişime geçerek, dilekçeler dağıtarak seslerini duyurmaya çalıştılar. AWU üyeleri yetkililer üzerinde daha fazla baskı kurmak amacıyla vergilerini ödemeyi açıkça reddettiler. Başkanlık sarayının dışında uzun nöbetler tuttular ve Tek Yerli Yönetim Sistemi’nin (SNA) finans kayıtlarının denetlenmesini ayarladılar. Kadınlara uygulanan verginin kaldırılması hedefine ek olarak SNA’nın yürütme kurulunda kadınların temsil edilmesini talep ettiler.
Başkan Alake’yi tahttan indirdiler
1947 yılının sonlarına doğru yetkililerin eylemlerini yasaklamaya başlaması üzerine kadınlar sayısı on bine varan katılımcılarla “piknik” veya “festival” adı altında eylemlerini sürdürdüler. Arbedelerin yaşandığı bu eylemliliklerde göz yaşartıcı gazlarla başetmenin yollarını öğrendiler. AWU, üyelik aidatlarını tutuklanan kadınların savunmasında kullanıyordu. Kadınlar giderek halkın sempatisini kazandılar. 1948 yılı başlarında AWU üyeleri dilekçeler, basın toplantıları, gazetelere mektuplar ve gösterilerle vergi karşıtı protestolarını tırmandırdılar. Aynı yılın Nisan ayında Başkan Alake kadınların taleplerini dikkate alarak, kadınlara uygulanan vergiyi askıya aldı ve AWU’nun şikayetlerini incelemek üzere özel bir komite atadı. 1949 yılı başlarında ise, AWU’nun çabaları sonucu Alake geçici olarak tahttan indirildi. Bu gelişme ile birlikte Funmilayo Ransome-Kuti’nin AWU ile beraber yaptığı çalışmalar gazetelerde yoğunca işlendi.
Nijerya’nın bağımsızlığı için faaliyet gösteren Nijerya Ulusal Konseyi ve Kamerun Partisi (NCNC) 1947 yılında, önerilen Nijerya anayasasını protesto etmek amacıyla Londra’ya bir heyet gönderdi. Ransome-Kuti bu heyette yer alan tek kadındı. Londra’da bulunduğu süreçte, Londra Kadın Parlamentosu Komitesi, Ulusal Kadın Enstitüleri Federasyonu ve diğer kuruluşlarla görüşmeler yaparak Nijeryalı kadınların sorunlarını dile getirdi. Daily Worker gazetesine bir makale yazarak, İngiliz sömürge yönetiminin Nijeryalı kadınları hem siyasi ve hem de ekonomik olarak önemli oranda dışladığını ifade etti. Makale büyük tartışmalara yol açtı.
Seçim ve siyasette kadın temsilini savundu
Ransome-Kuti 1949 yılında bir ulusal anayasayı görüşmek üzere düzenlenen Batı Eyaletleri Konferansı’nda Abaokuta’yı temsil etti. Tartışmalara katılan tek kadın olarak, kadınlara oy hakkı verilmesini savundu ve dolaylı bir seçim sisteminin oluşturulmasına karşı güçlü argümanlar sundu.
Funmilayo Ransome-Kuti, ülke çapında kadınların oy hakkı da dahil, haklarını daha güçlü savunabilmek amacıyla 1949 Mayıs’ında Nijerya Kadınlar Birliği’nin (NWU) kurulmasını önerdi. AWU da öneriyi destekleyerek daha sonra kurulan NWU’nun Abeokuta şubesi olarak faaliyetlerini sürdürdü. Ransome-Kuti, birkaç yıl Nijerya’nın dört bir yanına seyahatler yaparak kasaba ve şehirlerde NWU şubelerinin kurulmasına yardımcı oldu. Bu arada hem NWU’nun ve hem de Abeokuta’daki sendikanın başkanlığını yapmaktaydı. NWU, kadınların oy hakkını elde etmesi, seçim kurullarının kaldırılması ve siyasette kadınlara daha dengeli temsilin sağlanması hedefleriyle faaliyet yürüttü. NCNC partisinin kurucu üyelerinden olan Funmilayo Ransome-Kuti 1951’de bölgesel meclis seçimlerinde partisinin adayı olarak yarıştı ama seçimi kaybetti. Partinin Batı Çalışma Komitesi’nde haznedar olarak çalıştıktan sonra Batı Bölgesi’ndeki NCNC Kadın Örgütü’ne Başkan oldu.
Ransome-Kuti 1953’te Abeokuta’da kadınların oy hakkı ve siyasi temsilini tartışmayı amaçlayan ve 400 kadın delegenin katıldığı bir konferans düzenledi. İki günlük konferanstan sonra delegeler Nijerya Kadın Dernekleri Federasyonu’nu (FNWS) kurdu. Federasyon, kadınların siyasi katılımını, eğitim olanaklarının iyileştirilmesini ve yeni sosyal hizmetler ile sağlık hizmetlerinin oluşturulmasını savunmaktaydı.
Batı Meclisi’ne atanan ilk kadın
Funmilayo Ransome-Kuti 1950’lerin başlarında Batı Şefler Meclisi’ne atandı ve Yoruba halkının Oloye şefliği ünvanı ve Beere yardımcı ünvanı verildi. Batı Meclisi’ne atanan ilk kadın ve Nijerya Şefler Meclisi’nde görev alan az sayıdaki kadından biriydi. “Şefler Meclisi, Nijerya’nın federal ve bölgesel yapıları içinde yer alan ve sömürge ve sömürge sonrası dönemlerde geleneksel yöneticilere ve şeflere yönetimde resmi bir rol sağlamak amacıyla kurulan bir yasama organıydı. Anayasal reformların ardından lağvedilmeden önce, Nijerya’nın bazı bölgelerindeki iki meclisli yasama sisteminin üst meclisi olarak işlev görüyordu.” (Wikipedia) Ransome-Kuti, Nijerya Öğretmenler Birliği’nde yönetim kurulu üyesi olarak da görev yaptı.
Ransome-Kuti, Afrika kıtasında Cezayir, Mısır ve Gana kadın örgütleriyle sağlam ilişkiler geliştirdi. İngiltere, Çin, Sovyetler Birliği, İsviçre, Avusturya, Çekoslovakya ve Polonya’ya geziler yaptı. 1956’daki Çin gezisinde Nijeryalı kadınlar ve kültür konusunda halka açık dersler verdi. Çin devriminin lideri Mao Zedong ile tanıştı. Funmilayo Ransome-Kuti kendisini bir “Afrika Sosyalisti” olarak tanımlıyordu. Ancak, Çin ziyaretini Kadınların Uluslararası Demokratik Federasyonu’nun (WIDF) mali yardımıyla gerçekleştirdiği için İngiliz yetkililer WIDF’ın onu komünist ideolojiyi yaymak için görevlendirdiğinden şüphelenerek pasaportunu yenilemeyi reddettiler. 1958 yılında ABD’de yapılacak olan bir kadın hakları konferansına davet edilmişken “çok fazla komünist bağlantısı olduğu” gerekçesiyle kendisine vize verilmedi. Komünist olmadığını ilan etmesine ve birçok girişimde bulunmasına rağmen, pasaportu ancak Nijerya’nın 1960’taki bağımsızlığından sonra yenilendi.
Kendi siyasi partisini kurdu
1959 seçimlerinde partisinin onu aday göstermemesi üzerine seçimlere bağımsız aday olarak girdi, ancak oyları bölmesi nedeniyle NCNC karşıtı bir aday seçimi kazandı. Partisi onun üyeliğini iptal etti. Bunun üzerine”Commoners’ People’s Party” (Halk Partisi) adıyla kendi siyasi partisini kurdu. Ne var ki, ilgi çekmeyen partisi bir yıl sonra kapandı.
Nijerya’nın 1960’ta bağımsızlığına kavuşması ardından yeni anayasada kadın ve erkekler için evrensel yetişkin oy hakkı tanındı. Ancak, çoğunluğu Müslüman olan Kuzey Bölgesi, kadınlara oy hakkını tanımadı. 1976’da askeri kararnameyle bu bölgedeki kadınlara oy hakkı verildi. Funmilayo Ransome-Kuti, Kadınların Uluslararası Barış ve Özgürlük Birliği’nde (WILPF) aktif olarak çalıştı ve 1963 yılından itibaren Nijerya şubesinin başkanlığını yürüttü.
Ransome-Kuti 1965 yılında Nijer Nişanı üyeliği ulusal onuruna sahip oldu. İbadan Üniversitesi ona 1968’de fahri hukuk doktorası ünvanı verdi. 1970 yılında Lenin Barış Ödülü’nü aldı. Batı Nijerya eyalet hükümeti tarafından Eğitim Danışma Kurulu başkanlığına atanan Funmilayo Ransome-Kuti diğer ülkelerden öğretmen alımı konusunda Federal Eğitim Bakanlığı’na danışmanlık yaptı. Oğlu Fela’dan ilham alarak, sömürgeci Avrupa etkilerini bir yana bırakmak amacıyla, 1970’lerin başında soyadını gayri resmi olarak “Anikulapo-Kuti” olarak değiştirdi. Yoruba dilinde bir kelime olan “Anikulapo” “kesesinde ölüm taşıyan avcı” veya “güçlü koruma taşıyan savaşçı” gibi bir anlam taşıyor. Funmilayo Ransome-Kuti’nin oğlu Fela müzisyen ve aktivistti. Nijerya askeri hükümetlerine yönelik eleştirilerini yüksek sesle dillendiriyordu. Oğlunu sık sık ziyaret eden Ransome-Kuti, 18 Şubat 1977’de bin kadar silahlı asker eve baskın düzenlediğinde yine oradaydı. Oğulları Fela ve Beko askerlerce dövülüp ağır yaralandı. Eve zarar verildi. Funmilayo Ransome-Kuti evin ikinci kat bir penceresinden atıldı, hastaneye kaldırıldı ancak komaya girdi. Aldığı yaralar nedeniyle 13 Nisan 1978’de yaşamını yitirdi. 77 yaşındaydı. Cenaze törenine binlerce kişi katıldı. Haber kuruluşları, ondan “ilerici bir devrimci”, “Pan-Afrikan bir vizyoner” gibi övgü dolu sözlerle bahsettiler. Daha önceleri de medya tarafından “Lisabi’nin Dişi Aslanı” olarak tanımlanıyordu. Funmilayo Ransome-Kuti’nin anısına onu tanıtan bir film çekildi ve bir oyun yazıldı.
