Sağlık, tarım, eğitim, hatta insanların yer değiştirmesi bile bir şekilde suyla bağlantılı. Ama mesele sadece “su var mı yok mu” değil. Asıl mesele şu: Suya kim ulaşabiliyor, kim kontrol ediyor, kim karar veriyor? Ve daha önemlisi, kim bu kaynaklardan gerçekten faydalanabiliyor?
Yirmi birinci yüzyıl, çoğu zaman enerji, teknoloji ya da güvenlik başlıklarıyla anılıyor. Oysa bu yüzyılın asıl belirleyici meselesi giderek daha açık biçimde suya dönüşüyor. Çünkü su artık yalnızca doğal bir kaynak değil; aynı anda bir yaşam koşulu, bir eşitsizlik göstergesi ve giderek büyüyen bir jeopolitik gerilim alanı.
Bugün dünya yüzeyinin yaklaşık yüzde 71’i suyla kaplı. Ancak bu suyun yalnızca yaklaşık yüzde 2,5’i tatlı su ve bunun da çok küçük bir kısmı doğrudan erişilebilir durumda. İnsanlığın kullanımına açık olan tatlı su oranı yüzde 1’in bile altında. Bu sınırlı kaynak üzerinde artan nüfus, sanayileşme, tarımsal üretim ve iklim krizi baskısı, suyu giderek daha kırılgan hale getiriyor.
Birleşmiş Milletler verilerine göre bugün yaklaşık 2 milyar insan güvenli içme suyuna düzenli erişemiyor. 3,5 milyardan fazla insan ise güvenli sanitasyon hizmetlerinden yoksun. Bu tablo, suyun yalnızca çevresel değil, aynı zamanda derin bir sosyal adalet meselesi olduğunu ortaya koyuyor.
İran’a yönelik yürütülen savaşın insani kayıplarının yanına doğayı ve özellikle suyu eklemek zorundayız. Susuzluk konusunda en kırılgan ülkelerden biri olan İran’da özellikle bombalarla yürütülen savaşın doğada bıraktığı kalıcı hasardan su kaynaklarının etkilenmediğini düşünmek aşırı iyimserlik demek.
Altyapının hedef alınması, barajların kontrol altına alınması, suyun kesilmesi ya da yönlendirilmesi, suyu bir “silah” haline getiriyor. Bu durum yalnızca kısa vadeli insani krizler yaratmıyor; aynı zamanda uzun vadede ekosistemleri de çökertiyor.
Ortadoğu bu durumun en çarpıcı örneklerinden biri. Geçen yıllarda Türkiye tarafından bir savaş silahı olarak kullanılan suyun Rojava’da yarattığı stresi ve sonuçlarını daha önce de yazmıştık: Kuraklık haritasında su fakiri olan ve kuraklık yüzdesi her geçen yıl daha da artan bir coğrafyada barajlara mahkum olmanın bedelini ağır ödedi bölge halkı.
Özellikle Dicle ve Fırat havzası, hem iklim krizi hem de politik müdahaleler nedeniyle ciddi bir su baskısı altında. Baraj projeleri, nehirlerin doğal akışını keserek ekosistemleri parçalıyor. Büyük ölçekli sulama projeleri, toprak tuzlanmasını artırıyor ve yerel tarım ekonomilerini zayıflatıyor. Aynı zamanda bu projeler, milyonlarca insanın yerinden edilmesine yol açarak sosyal yapıyı da dönüştürüyor.
İran, Türkiye, Irak ve Suriye’yi kapsayan bu geniş havzada, yüzlerce baraj ve on binlerce yeraltı su kuyusu, suyun doğal döngüsünü ciddi biçimde bozmuş durumda. Yeraltı sularının aşırı çekilmesi, bazı bölgelerde geri dönüşü olmayan çöküşlere yol açıyor. Göller küçülüyor, sulak alanlar kuruyor ve biyolojik çeşitlilik hızla azalıyor.
Dünya genelinde sulak alanların durumu da bu krizin boyutunu gösteriyor. 1900’lerden bu yana küresel sulak alanların yaklaşık yüzde 35’i yok oldu. Bu alanlar yalnızca su depolamakla kalmaz; aynı zamanda taşkınları önler, karbon tutar ve biyolojik çeşitliliği destekler. Bu kayıp, iklim krizini daha da derinleştiren bir geri besleme etkisi yaratıyor.
Mezopotamya su forumu: Su diplomasisini düşünelim
2’incisi yapılan Mezopotamya Su Forumu’nda ortaya konan yaklaşım, suyun metalaştırılmasına karşı çıkarken, suyu barış, ekoloji ve toplumsal adalet ekseninde yeniden düşünmeyi öneriyor.
Forumun temel vurgularından biri, nehirlerin doğal akışının korunması ve büyük ölçekli yıkıcı projelerin durdurulması gerekliliği. Ayrıca agroekolojik üretim modellerine geçiş, suyun kirletilmesini önleyecek bütüncül politikalar ve yerel düzeyde örgütlenen su yönetimi mekanizmaları öneriliyor.
Bir diğer önemli başlık ise “su diplomasisi”. Bu yaklaşım, suyun devletler arası güç mücadelesinin bir aracı olmaktan çıkarılarak, halkların ortak yaşamını destekleyen bir işbirliği alanına dönüştürülmesini hedefliyor. Özellikle sınır aşan nehirlerde, şeffaf ve katılımcı karar mekanizmalarının kurulması gerektiği vurgulanıyor.
FOTO: UNESCO ve BM
Su ve cinsiyet: Eşitliğin kaynağı
22 Mart’ta kutlanan Dünya Su Günü, küresel su krizi ve bunun iklim hareketliliğindeki artan rolü hakkında konuşmak için önemli bir fırsat. İklim şokları giderek yerinden edilmeye yol açıyor; sorunun merkezinde su, tuzluluk, kirlilik ve hizmetlerin kesilmesi nedeniyle kuraklıklar, seller ve suya güvensizlik var. Suya güvensizlik dediğimiz şey, kirletilmişliğinden…
Suyu çoğu zaman sıradan bir şey gibi düşünüyoruz ama aslında hayatın kendisi onun etrafında dönüyor. Sağlık, tarım, eğitim, hatta insanların yer değiştirmesi bile bir şekilde suyla bağlantılı. Ama mesele sadece “su var mı yok mu” değil. Asıl mesele şu: Suya kim ulaşabiliyor, kim kontrol ediyor, kim karar veriyor? Ve daha önemlisi, kim bu kaynaklardan gerçekten faydalanabiliyor?
Bu soruların cevapları sandığımızdan daha karmaşık. Çünkü işin içine sadece teknik konular değil, toplumsal ilişkiler, güç dengeleri ve özellikle de cinsiyet rolleri giriyor. Suya ve temizliğe erişim aslında temel bir insan hakkı. Ama bu hak herkes için eşit şekilde işlemiyor. Kadınlar ve kız çocukları çoğu yerde bu yükü daha fazla taşıyor; suyu getiren, kullanan, yöneten ama çoğu zaman karar süreçlerinde yer almayan taraf oluyorlar.
Son yıllarda bu konuda farkındalık arttı, evet. Özellikle kadınların güçlendirilmesi ve eşitliğin sağlanması yönünde uluslararası düzeyde önemli adımlar atıldı. Ama gerçek hayata baktığımızda ilerleme her yerde aynı değil. Eğitim ve sağlıkta bazı iyileşmeler var, fakat şiddet, iş hayatına katılım ya da karar alma mekanizmalarında kadınların yeri hala yeterli değil. Su ve sanitasyon konusunda da tablo çok farklı sayılmaz.
Bugün geldiğimiz noktada, kadınların suyun sağlanması, kullanımı ve korunmasındaki rolü artık inkar edilmiyor. Herkes bunun farkında. Ama sorun şu ki, bu farkındalık uygulamaya aynı güçte yansımıyor. Veriler eksik, ilerleme parçalı ve verilen sözler çoğu zaman tam anlamıyla yerine getirilmiyor.
Bu yüzden mesele sadece hedef koymak değil; gerçekten uygulamak. Kimsenin geride kalmadığı bir sistem kurmak. Kadınların ve kız çocuklarının sadece suya erişen değil, aynı zamanda söz sahibi olan bireyler haline gelmesini sağlamak.
Geçmişe baktığımızda aslında bu konunun uzun zamandır gündemde olduğunu görüyoruz. 1970’lerden bu yana yapılan uluslararası toplantılar ve anlaşmalar, kadınların suyla olan bağını sürekli vurguladı. 1990’lardan sonra ise bu konu daha görünür hale geldi. Özellikle 1992’de ortaya konan yaklaşım çok netti: Kadınlar suyun sadece kullanıcıları değil, aynı zamanda yöneticileri ve koruyucularıdır. Ve bu yüzden karar süreçlerinde aktif olarak yer almaları gerekir. 1995’te kabul edilen Pekin Deklarasyonu ise bu süreci başka bir seviyeye taşıdı.
Kadınların haklarını sadece tanımakla kalmadı, aynı zamanda eşitlik için somut bir yol haritası sundu. Yoksulluktan eğitime, sağlıktan çevreye kadar birçok alanda kadınların karşılaştığı sorunları açıkça ortaya koydu ve çözüm için ortak bir irade oluşturdu.
Ama bugün hala aynı noktadayız diyemeyiz; ilerleme var, ama yeterli değil. Özellikle su gibi hayati bir konuda, eşitsizlikler hala çok belirgin. Ve bu eşitsizlikler sadece bir “kaynak sorunu” değil, aynı zamanda bir adalet meselesi. Kısacası, su meselesi aslında insan meselesi. Eşitlik meselesi. Ve bu çözülmeden, sürdürülebilir bir gelecekten söz etmek pek mümkün görünmüyor.
Su, bu yüzyılın en sert sınavlarından biri. Ve bu sınavın sonucu, onu nasıl paylaştığımıza, nasıl koruduğumuza ve ona nasıl değer verdiğimize bağlı olacak.
