On dokuzuncu yüzyıl İsveç kadın hareketinin öncülerinden Sophie Adlersparre, eğitim ve çalışma hakkını savunarak kadınların ekonomik bağımsızlığının yolunu açtı. Yayıncılığı ve örgütlenme çalışmalarıyla feminist mücadelenin kurumsallaşmasına katkı sağladı.
Carin Sophie Adlersparre, İsveçli bir feminist, editör, yazar ve yayıncıydı. İsveç’te 19. yüzyıl kadın hakları hareketinin öncülerindendi ve Esselde takma adıyla bilinmekteydi.
Sophie Adlersparre, bazı üyelerine baronluk verilmiş olan İsveç’in soylu ailelerinden birine, Leijonhufvud ailesine mensuptu. Yarbay Baron Erik Gabriel Knutsson Leijonhufvud ve Sofie Emerentia Hoppenstedt’in kızı olarak 6 Temmuz 1823’te İsveç’in güneyinde yer alan Kalmar ilçesinde doğdu. Evde özel eğitim aldıktan sonra bir kız okulu olan, Stockholm’deki moda Bjurström Pansiyonu’nda iki yıl geçirdi.
1869 yılında soylu bir komutan olan beş çocuklu Axel Adlersparre ile evlendi. Eşi onun sosyal reform çalışmalarını destekledi.
Feminist düşünceyle tanışması
Finlandiya doğumlu İsveçli yazar ve reformcu Fredrika Bremer’in hayranı olan Sophie Adlersparre İsveçli feminist ve yazar Rosalie Roos ile arkadaşlığı sayesinde feminist konulara ilgi duymaya başladı. Roos, ABD’de birkaç yıl geçirdikten sonra kadın haklarına ilgi duyarak 1857’de İsveç’e dönmüştü. Fredrika Bremer, Rosalie Roos ve Sophie Adlersparre İsveç’teki örgütlü kadın hareketinin üç büyük öncüsü haline geldiler. Bremer’in 1856 yılında yayınlanan “Hertha” adlı romanı, İsveç kamuoyunda kadın hakları konusunda bir tartışmayı ateşlemişti. Bu tartışmalar sonucunda, evlenmemiş kadınlar üzerindeki vesayet kaldırıldı; kadınlara yasal reşitlik verildi (1858-63) ve 1861’de ilk devlet kadın okulu “Kraliyet İleri Düzey Kadın Öğretmenler Semineri” kuruldu. Öğretmen yetiştiren bu okul 1943’e kadar faaliyet gösterdi.
Basın-yayın faaliyetleri
Sophie Adlersparre ve Rosalie Roos, toplantılar düzenlenen bir salon sahibi olan feminist ve hayırsever Fredrika Limnell’in mali desteğiyle 1859’da İskandinavya’nın ilk kadın dergisini kurdular. “Tidskrift för hemmet” (İsveç Kadın Evi İncelemesi) adlı dergi 1868’den sonra “İskandinav Kadın Evi İncelemesi” olarak tanındı. 1885 yılına kadar yayınlanan dergi İsveç kadın hareketinin temeli olarak kabul edilmektedir. Dergi kadınların eğitimi, mülkiyet hakları ve yasal statüsü gibi kadın hakları ve cinsiyet eşitliği konularını ele alıyordu ve büyük başarı elde etti. Adlersparre ve Roos ortak baş editör olarak dergiyi 1868’e kadar birlikte çıkardılar. Bu tarihte Roos’un emekli olmasıyla editörlüğü Sophie Adlersparre sürdürdü. Adlersparre gazetede “Esselde” takma adını kullanıyordu ve bu isimle tanındı. 1886’da bu gazete kapatıldı ve yerini yeni bir kadın dergisi olan “Dagny” aldı. Adlersparre 1886-1888 arasında derginin baş editörlüğünü yaptı ve 1894’e kadar derginin yönetim kurulunda yer almaya devam etti.
Ekonomik bağımsızlık çalışmaları
İsveç’te kadınlara belediye seçimlerinde oy kullanma hakkı 1862 yılında tanınmıştı. Adlersparre ve dergisi bu hakkın genişletilmesi konusuna odaklanmak yerine önceliği kadınların eğitimine ve mesleklere erişimine verdi. Amaç, kadınların mali açıdan bağımsızlıklarını kazanmasıydı. Şöyle diyordu: “Kadınların işe ihtiyacı var ve işin de kadınlara ihtiyacı var.”
Sophie Adlersparre 1862’de kadınları profesyonel olarak eğitmek amacıyla akşam dersleri düzenledi. 1863’te bir sekreterlik bürosu kurdu ve bu büro başarılı bir iş bulma ajansına dönüştü. 1864’te kadınların Kraliyet İsveç Sanat Akademisi’nde erkeklerle eşit şartlarda eğitim görmeleri için İsveç parlamentosuna bir dilekçe verdi. Bu dilekçeyi gelecekte baldızı olacak olan, başarılı bir sanatçı (ressam) olmasına rağmen Kraliyet Sanat Akademisinde eğitim görmesine izin verilmeyen Sofia Adolfina Adlersparre’ın durumundan esinlenerek vermişti. Dilekçe parlamentoda tartışmalara yol açtı ve 1864’te kadınların Akademi’de erkeklerle aynı şartlarda eğitim görmelerine izin veren reformla sonuçlandı.
Kurumsal çalışmalar
Sophie Adlersparre 1866’da Stockholm Okuma Salonu’nun kurucu ortaklarından biri oldu. Salon, kadınların eğitime ve mesleklere erişimini artırmak için çalışan, kadınlar için ücretsiz bir kütüphane haline geldi. Adlersparre kadınlar için ücretsiz kütüphaneleri “sürekli öz-eğitim ve hayata daha geniş ve kapsamlı bir bakış açısı için” yararlı görüyordu. Kadınların eğitimli olmasını yalnızca mesleki açıdan aktif olmaları için değil, kamusal alanda aktif olmaları için de önemsiyordu. “Kadınların toplumun reformuna katılımını ne kadar çok istiyor ve bekliyorsak, bu çalışmanın iyi hazırlanması o kadar önemlidir” diyordu.
Bu süreçlerde birçok kadın eğitim reformu hayata geçirildi. 1866’da İsveç’te kadın eğitiminin organizasyonunu incelemek ve kadınların eğitimiyle ilgili politikanın nasıl düzenlenmesi gerektiği konusunda reform önerileri ve tavsiyeler üretmek amacıyla hükümet Kız Okulları Komitesi’ni kurdu. 1870-1873 sürecinde kadınlara üniversite eğitimine erişim, 1874’te de kadın ortaokullarına devlet desteği reformu gerçekleştirildi. Adlersparre, 1885-1887 yılları arasında hükümet tarafından kadın eğitim sisteminde reformlar araştırmak ve önermekle görevlendirilen ‘1885 Kız Okulları Komitesi’nin bir üyesiydi. Sophie Adlersparre ve İsveçli reform eğitimcisi Hilda Caselli’nin üyesi olduğu bu komite, kadın üyeleri olan ilk devlet komitesiydi. Kız okulunun kurucusu ve müdürü Maria Henchen, Adlersparre’nin asistanlığını yaptı. Adlersparre, 1885 yılında kurulan kadın kültür derneği Nya Idun’un da ilk üyelerinden biriydi.
Dernekler ve sosyal girişimler
1864-1865 yıllarında İsveç Kızılhaçı’nın kuruluşuna katılan Adlersparre 1874’te de Nya Idun’un beş kurucusundan biri olan ressam ve tekstil sanatçısı Hanna Winge ile birlikte El Sanatları Dostları derneğini kurdu. 1887’ye kadar bu derneğin başkanlığını yaptı. Dernek ileri düzey tekstil ve tasarım alanlarında eğitim, geliştirme, üretim ve denemeler yapmayı amaçlıyordu ve o dönemde kendi geçimini sağlamakta zorlanan kadınların el sanatları çalışmalarının kalitesini ve statüsünü yükseltmekle onlar için çok önemli bir gelir kaynağı yarattı.
Edebiyat çevreleriyle ilişkisi
Adlersparre, İsveç edebiyat çevrelerinde de yer aldı. Ernst Ahlgren takma adıyla yazan İsveçli oyun yazarı Victoria Benedictsson’a hayranlık duyuyordu. 1909’da Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazanan ilk kadın, 1914’te ise İsveç Akademisi’ne kabul edilen ilk kadın olan yazar Selma Lagerlöf’ü çalışmaları sırasında maddi olarak destekledi. Yaşamının son yıllarında Fredrika Bremer’in biyografisi üzerinde çalışmaktaydı ancak tamamlayamadı.
Fredrika bremer derneği ve öncülüğü
Sophie Adlersparre birçok çalışma yürütmesine karşın en çok Fredrika Bremer Derneği’nin kurucusu olarak tanındı. Feminist yazar Fredrika Bremer’in adını taşıyan bu dernek 1884 yılında, İsveç’in ilk kadın hakları örgütü olarak kurulmuştu. Derneğin resmi başkanı, kadın hakları savunucusu bir erkek olan Hans Hildebrand’dı. Adlersparre, örgütün bir erkek tarafından yönetilmesi halinde daha fazla ciddiye alınacağına inanıyordu. Ancak kendisi derneğin kuruluşundan 1895’deki ölümüne kadar fiili başkanlık görevini sürdürdü. Daha sonra 1903-1920 yılları arasında derneğin başkanlığını bir feminist ve hayırsever olan Agda Montelius yaptı. Adlersparre, eşitlik çalışmalarında erkeklerin de yer almasının önemli olduğunu düşünüyordu. Bu nedenle eşitlik yanlısı erkeklerin de dernek çalışmalarında yer almasından memnuniyet duydu. Dernek, kadınların ahlaki ve entelektüel gelişiminin yanısıra sosyal ve ekonomik gelişiminde de sakin ve sağlıklı bir ilerleme için çalışma amacını taşıyordu. Dernek ayrıca burslar da veriyordu.
İsveç toplumuna yaptığı katkılar nedeniyle Sophie Adlersparre 1895’te “Illis quorum meruere Labores” (Emekleri Bunu Hak Edenler İçin) madalyasıyla ödüllendirildi. Bu madalya İsveç kültürüne, bilimine veya toplumuna olağanüstü katkıları olan kişilere verilmektedir.
Sophie Adlersparre 27 Haziran 1895’te, 71 yaşındayken Ström’de vefat etti.
