Marielle Franco (doğduğu zamanki adı: Marielle Francisco da Silva), Brezilyalı bir politikacı, sosyolog, feminist, sosyalist ve insan hakları aktivistiydi. 27 Temmuz 1979’da Brezilya’nın Rio de Janeiro şehrinde doğdu ve hayatının çoğunu burada geçirdi. Şehrin kuzeyindeki bir gecekondu mahallesi olan Maré’de büyüdü. 1990 yılında daha 11 yaşındayken ailesine katkıda bulunmak için çalışmaya başladı. Bir kızkardeşi vardı.
1998 yılında, 19 yaşındayken ilk ve tek çocuğu olan kızını dünyaya getirdi. Asgari ücretli bir okul öncesi öğretmen olarak çalışıp çocuğunu, babasının desteği olmadan, tek başına büyüttü.
Sosyal bilimler bölümünde okudu
2000 yılında üniversiteye girmek için çalışmalara başlayan Marielle Franco, aynı yıl bir arkadaşının serseri bir kurşunla hayatını kaybetmesi üzerine insan hakları aktivisti oldu. İşçi sınıfından gelen Marielle Franco, Lula’nın devlet Başkanlığı döneminde, federal hükümetin dezavantajlı gençlerin, çoğunlukla da siyahların üniversiteye girebilmelerini sağlamak amacıyla kurduğu burs programlarından yararlandı. 2002 yılında, Rio de Janeiro Papalık Katolik Üniversitesi’ne burslu olarak girip sosyal bilimler bölümünde okudu. Sınıfında yalnızca iki siyahi kadın vardı. Bu durumun, köleliğin 1888 yılında kaldırıldığı Brezilya’da hala ırkçılık ve önyargıların sürmesinin bir sonucu olduğunu savundu. Okuluna devam ederken aynı zamanda hem çalışıyor hem de kızına bakıyordu. Ardından Fluminense Federal Üniversitesi’nden kamu yönetimi alanında yüksek lisans derecesi aldı. “UPP: Favela’nın Üç Harfe İndirilmesi” başlıklı yüksek lisans tezinde, kolluk kuvvetlerinin Rio favelalarının (gecekondu mahalleleri) kontrolünü çetelerden geri alma programını inceledi.
Sivil toplum örgütlerinde çalıştı
Marielle Franco, 2006 yılında, Sosyalizm ve Özgürlük Partisi (PSOL) üyesi olarak Rio eyaletinden aday olan Marcelo Freixo’nun yasama meclisi seçim kampanyasında onun yanında yer aldı. 2007 yılından itibaren eyalet temsilcisi Marcelo Freixo için danışman olarak çalışan Franco, eyalet meclisinin İnsan Hakları ve Vatandaşlık Savunma Komitesi’nin koordinatörlüğünü yaptı. Bununla birlikte Brezilya Vakfı, Maré Dayanışma Çalışmaları ve Eylem Merkezi de dahil çeşitli sivil toplum örgütlerinde çalıştı. Marielle Franco, 2016’da belediye seçimlerinde Rio de Janeiro belediye meclisi üyeliği için aday oldu. Siyahi bir kadın ve favelalardan gelen bekar bir anne olarak kendisini yoksul siyahi kadınların ve yoksul mahallelerden gelen insanların temsilcisi ve savunucusu olarak konumlandırdı. Özellikle favelalardaki güvenlik konularıyla ilgilendi. 1.500’den fazla aday arasında beşinci en yüksek oyu alarak temsilcilerden biri olmaya hak kazandı. 2007 yılından beri üyesi olduğu Sosyalizm ve Özgürlük Partisi listesinden seçime girmişti. Ocak 2017’de başladığı Belediye Meclisi’ndeki görevine suikastle katledildiği güne kadar devam etti.
Hak savunuculuğu için çalışmalar yürüttü
Belediye meclisi üyesi olarak kadınlara yönelik şiddete karşı mücadele etti; toplumsal cinsiyet, üreme haklarının korunması ve favelalardaki insanların, kadınların ve LGBT bireylerin haklarının savunulması doğrultusunda çalışmalar yürüttü. Yine, ırkçılığa karşı mücadelesini sürdürdü. Kadın Savunma Komisyonu başkanlığını yaptı. Rio de Janeiro Lezbiyen Cephesi ile birlikte çalışmalar yürüttü. Görev yaptığı on beş ayda on altı yasa önerdi; bunlardan ikisi kabul edildi. Marielle Franco, polis vahşeti ve yargısız infazlara karşı çıkmanın yanı sıra, Brezilya devlet Başkanı Michel Temer’in Şubat 2018’de Rio de Janeiro eyaletinde gerçekleştirdiği federal müdahaleyi de eleştiriyordu. Bu müdahaleyle ordu polis operasyonlarına konuşlandırılmıştı. Rio’daki ilerici hareketin aktif figürlerinden biri olan Marielle Franco, hem yürüttüğü çalışmaları ve hem de biseksüelliğini kınayan aşırı sağcı çevrelerin ve favelalarda faaliyet gösteren çok sayıda silahlı grubun hedefi haline geldi.
Öldürüldüğünde 38 yaşındaydı
Marielle Franco, Rio de Janeiro’daki polis şiddetine karşı 13 Mart 2018’de Twitter hesabından bir mesaj paylaştı. Şöyle yazıyordu: “Polise atfedilebilecek bir genç adam cinayeti daha. Matheus Melo öldürüldüğünde kiliseden ayrılıyordu. Bu savaşın bitmesi için daha kaç kişinin ölmesi gerekecek?” Marielle Franco bu paylaşımın ertesi günü, 14 Mart 2018’de “Genç Siyah Kadınlar (Güç) Yapılarını Harekete Geçiriyor” başlıklı bir yuvarlak masa toplantısına katıldı. Toplantıdan ayrılmasının üzerinden daha iki saat geçmemişken, şoförünün kullandığı araç ile giderlerken, içinde iki kişinin bulunduğu bir arabadan üzerlerine ateş açıldı. Sıkılan dokuz kurşundan dördü Marielle Franco’ya isabet etti. Başından ve boynundan aldığı kurşunlarla şoförü ile beraber yaşamını yitirirken, arka koltukta olan kendi basın görevlisi ise yaralanarak kurtuldu. Marielle Franco öldürüldüğünde 38 yaşındaydı. Marielle Franco’nun ölümüne yol açan saldırının bir suikast olduğuna dair güçlü emareler vardı. Kullanılan kurşunlar federal polis tarafından alınan kurşunlardandı.
‘Bir başka şehit’ olarak onurlandırıldı
Marielle Franco’nun katledilmesi üzerine Brezilya genelinde binlerce kişi sokaklara çıkarak koordineli protestolar gerçekleştirdi. Dünyada da bu cinayete karşı sesler yükseldi. Uluslararası Af Örgütü ve İnsan Hakları İzleme Örgütü cinayeti kınadı. ABD’de siyah feminist akademisyenler bir bildiri yayınlayarak, Marielle Franco’yu “Siyah Yaşamlar Hareketi” için ‘bir başka şehit’ olarak onurlandırdı. Brezilya’daki siyasi çevreler, eski Başkan Jair Bolsonaro hariç, bu cinayeti kınadılar. 2022 yılında, Brezilya Başkanı Luiz Inácio Lula, Marielle Franco’nun kızkardeşi Anielle Franco’nun Irk Eşitliği Bakanı olarak atanacağını duyurdu. Ocak 2019’da cinayet şüphelisi olarak iki kişi hakkında tutuklama emri çıkarıldı. Her ikisi de 2000’li yılların başında eski Başkan Jair Bolsonaro’nun oğlundan onursal ödüller almışlardı. Mart 2019’da polis, bir sivil milisle bağlantılı olduğu iddia edilen eski askeri polis üyesi iki şüpheliyi tutukladı; her ikisinin de eski Başkan Jair Bolsonaro ile fotoğrafları vardı ve birisi de komşusuydu.
‘Biz sadece tohumduk’
31 Ekim 2024’te bir mahkeme, eski polis memurları Ronnie Lessa ve Élcio Vieira de Queiroz’u Franco suikastinden dolayı sırasıyla 59 ve 78 yıl hapis cezasına çarptırdı. Marielle Franco yaşarken, “Bizi gömdüklerini sanıyorlardı, ama biz sadece tohumduk” derdi, bugün onun anısı çeşitli biçimlerde yaşatılmaya devam ediyor. Kenya’nın başkenti Nairobi’de, genç Kenyalı sanatçılar “Marielle Portreleri: Kenya ve Brezilya Arasında Köprüler Oluşturmak” başlıklı bir sanat atölyesi düzenlediler ve sanat eserleri 10 Kasım 2018’de Rio de Janeiro’daki Maré Müzesi’nde sergilendi. 2019 yazında Paris’te, Gare de l’Est tren istasyonunun yakınında Marielle Franco halk bahçesi açıldı.
Heykeli Rio de Janeiro’da bir eylem meydanına dikildi
27 Temmuz 2022’de, halktan toplanan bağışlarla yaptırılan bir heykeli Rio de Janeiro’daki protestoların merkezi olan bir meydana dikildi. Uluslararası Af Örgütü, insan hakları için yazan ve hayatını kaybedenler için başlattığı bir kampanyada Marielle Franco’nun adına da yer verdi. Uluslararası feminist bir dernek olan Kadın Hakları Kalkınma Derneği, çevrimiçi bir anma yazısında, kadınlar için çalışan 400’den fazla insan hakları savunucusu arasında Marielle Franco’yu da saydı. Mart 2020’de Globoplay tarafından, “Marielle-O Documentário” adlı bir belgesel dizisi yayınlandı. Debian Stable tabanlı bir Linux dağıtımı olan antiX’in 19. sürümü Marielle Franco adını taşımaktadır. Berlin-Kreuzberg’de bir “Marielle Franco” duvar resmi bulunmaktadır.
