Kêmbûna mamoste û karmendan, çavkaniyên ku ji perwerdehiya giştî re tên veqetandin û hêviyên xwendekaran ji bo paşerojê, bingeheke hevpar ji bo nerazîbûnên li hin dibistanên cuda pêk tînin.
Fransa welatekî ye ku xwendekar û ciwan di têkoşînên civakî de roleke girîng dilîzin. Ji tevgera Gulanê ya sala 1968an heta îro, xwendekarên lîseyê û zanîngehê hewl dane ku di mijarên wekî şert û mercên perwerdehiyê, dadmendiya civakî û mafên demokratîk de xwedî gotin bin. Çalakiyên ciwanan tenê bi pirsgirêkên dibistanê ve sînorkirin, dê kêm bimîne. Ji bo fêmkirina van tevgeran, divê newekheviyên di perwerdehiyê de, bêewlehiya aborî, cudakariya civakî, beşdariya demokratîk û fikarên derbarê pêşerojê de bi hev re bên nirxandin.
Derketina protestoyan
Dema ku protestoyên xwendekarên lîseyê yên mehên Îlon û Cotmeha 2026’an tên nirxandin, divê pirsgirêkên herêmî yên dibistanan ji nîqaşên siyasî û civakî yên li seranserê Fransa bên cudakirin. Kêmbûna mamoste û karmendan, çavkaniyên ku ji perwerdehiya giştî re tên veqetandin û hêviyên xwendekaran ji bo paşerojê, bingeheke hevpar ji bo nerazîbûnên li hin dibistanên cuda pêk tînin. Ji ber ku derbarê firehiya çalakiyan û hejmara beşdaran de daxuyaniyên cuda hene, divê hejmarên rastîn bi awayekî cuda bên piştrastkirin.
Çima ciwanên lîseyê daketin qadan?
Newekheviya di pergala perwerdehiyê de yek ji sedemên sereke ye. Di hin dibistanan de kêmbûna mamosteyan, polên pir tijî, avahiyên xirab û xizmetên şêwirmendiyê yên kêm, bandoreke neyînî li şert û mercên fêrbûnê dikin. Bi taybetî ciwanên ku li herêmên ji aliyê aborî ve kêmasî lê heye dijîn, dibêjin ku derfetên perwerdehiyê bi awayekî wekhev nayên belavkirin. Mafê perwerdehiyê ne tenê tê wê wateyê ye ku mirov dikare xwe li dibistanê tomar bike. Di heman demê de wateya wê gihîştina perwerdehiya bi kalîte yê di şert û mercên wekhev de ye.
Sedema duyemîn, fikarên derbarê paşerojê de ne. Lêçûnên jiyanê, pirsgirêkên xanî û bicihbûnê, nebûna ewlehiya kar û nezelaliya di derbasbûna bo xwendina bilind de, fikarên ciwanan zêde dikin. Xwendekar dixwazin piştî salên dirêj ên xwendinê, bikaribin karekî bi îstîqrar bibînin û jiyaneke serbixwe ava bikin.
Pergala Parcoursup jî di navenda nîqaşan de ye. Ev mekanîzma ku ya serlêdanên ji bo perwerdehiya bilind bi rêkûpêk dike, ji aliyê hin rêxistinên xwendekaran, bi nebûna zelaliyê ya têr û kûrtirkirina newekheviyên civakî berpirsiyar tê dîtin. Ev rexne vê pirsê tîne rojevê: gelo pergala perwerdehiyê ji bo pêşxistina jêhatîbûnên xwendekaran dixebite, an jî wan di bin zexta hilbijartinê û pêşbaziyê de dihêle.
Daxwazên sereke yên ciwanan
· Daxwazên sereke yên xwendekarên lîseyê dikarin wiha bên rêzkirin:
· Kêmasiyên mamoste û karmendên perwerdehiyê bên çareserkirin.
· Hejmara xwendekaran di her polê de bê kêmkirin.
· Avahiyên dibistanan bên tamîrkirin.
· Budçeya perwerdehiya giştî bê xurtkirin.
· Hejmara psîkolog, hemşîre û karmendên xizmetên civakî yên dibistanan bê zêdekirin.
· Derfetên wekhev li herêmên dezavantajdar bên peydakirin.
· Derbasbûna bo zanîngehê bêtir dadmend û zelal bibe.
· Beşdariya xwendekaran di biryargirtinê de bê xurtkirin.
· Mafê çalakiyên aştiyane û xwepêşandanê bê parastin.
Lê divê neyê rawejîn ku hemû xwendekar û rêxistin heman daxwazan diparêzin. Mînak, daxwaza rakirina tevahî ya pergala Parcoursup, helwesteke ku hin rêxistinên xwendekaran bi awayekî zelaltir diparêzin û tînin ziman.
Destwerdana dewletê û mafên demokratîk
Azadiya xwepêşandanê û azadiya vegotinê ji hêmanên bingehîn ên civakeke demokratîk in. Bi taybetî dema ku xwendekarên hîn ne gihîştine temenê mezinbûnê beşdarî çalakiyan dibin, divê desthilata giştî diyalog û prensîba pîvanîtiyê li ber çavan bigire.
Bûyerên tundiyê daxwazên rewa yên xwendekaran betal nakin. Di heman demê de, daxwazên rewa jî nikarin tevgerên ku ewlehiya kesên din dixin xeterê rewa bikin. Ger pirsgirêkên perwerdehiyê tenê wekî pirsgirêkên ewlehiyê bên nirxandin, ev yek dikare baweriya ciwanan bi saziyan re lawaz bike.
Wateya civakî ya tevgerê
Tevgerên xwendekarên lîseyê nîşan didin ku kesên ji çîn û beşên cuda yên civakê dikarin li dora pirsgirêkên hevpar bibin yek û piştgiriyê bidin hev. Xwendekar, mamoste û dêûbav di nîqaşa derbarê kalîteya perwerdehiya giştî de hemû alî ne.
Girîng e ku zehmetiyên ku xwendekarên ji malbatên karkeran, ciwanên bi kokên koçberiyê û yên li herêmên kêm derfet dijîn, bên nîqaşkirin. Lê divê tevger tenê bi nasnameyeke taybet ve neyê sînordarkirin. Rêgezên azadî, wekhevî û biratiyê divê di qada perwerdehiyê de jî bibin rastiyeke şênber.
Divê ciwan di pêvajoyên biryargirtinê de cih bigirin
Ciwan ne tenê mezinên paşerojê ne, lê di heman demê de îro jî takekesên xwediyê mafan in. Dema ku polîtîkayên perwerdehiyê tên amadekirin, divê bi rêxistinên xwendekaran, sendîkayên mamosteyan û nûnerên dêûbavan re bi awayekî domdar nîqaş bê kirin.
Ne pêwîst e ku her daxwaza xwendekaran bê şert û merc bê pejirandin. Lê li wan guhdariya cidî û pêşkêşkirina çareseriyên pîvanbar, erkên rêveberiya demokratîk in.
Protestoyên ciwanên lîseyê li Fransayê, têkiliya di navbera şert û mercên perwerdehiyê û newekheviyên civakî yên firehtir de diyar dikin. Ciwan dibistanên çêtir, derfetên dadmend û paşerojeke ewledar daxwaz dikin. Pirsa sereke ne ew e: “Çima ew derdikevin kolanan?”
Pirsa rast ev e: “Çima ew xwe neçar dibînin ku ji bo dengê xwe bidin bihîstin, derkevin kolanan?”
Paşeroja civakekê bi derfetên perwerdehiyê yên ku ji ciwanên xwe re pêşkêş dike û bi nirxa ku ew dide gotinên wan ve girêdayî ye. Guhdariya dengê ciwanan, misogerkirina paşeroja me ya hevpar e.
